پایه پولی چیست؟

در حال حاضر پول و معاملات مالی آن قدر گسترده و پرکاربرد شده‌اند که در زندگی ما بدیهی به حساب می‌آیند. اما همیشه این طور نبوده است. در دوران باستان، خبری از پول به شکل امروزی آن نبود و معاملات به سختی صورت می‌گرفت. در چنین چارچوبی، پیش از اختراع پول، تهاتر یا معامله پایاپای نقش اصلی را ایفا می‌کرد، ولی مشکلات زیادی بر سر راه آن وجود داشت. رفته رفته، ابتدا کالاهای کمیاب به ابزاری برای مبادله تبدیل شدند و بعد سکه وارد جریانات مالی شد.

در نهایت اسکناس و حتی اعتبار هم به چرخه معاملات وارد شدند. امروزه هم روند پیشرفت پول اما قطع نشده و سر و کله ارزهای دیجیتال هم پیدا شده است. پس از اختراع پول به تدریج، نهادهایی مانند خزانه کشورها و بانک مرکزی برای ضرب سکه و انتشار پول رایج مطرح شدند. با انتقال این قدرت به بانک‌های مرکزی، چنین نهادهایی سکان مدیریت پول در کشور را به عهده گرفتند. آشنایی با مفاهیم پولی می‌تواند در سرمایه‌گذاری و زندگی ما نقش مهمی داشته باشد. به همین دلیل در ادامه به این که پایه پولی چیست، می‌پردازیم.

پایه پولی (Monetary Base) چیست؟

یکی از مواردی که برای نشان دادن میزان عرضه پول در فضای اقتصادی کشور مورد اشاره قرار می‌گیرد، پایه پولی است. پایه پولی نشان دهنده کل پول نقد است که شامل اسکناس و سکه در گردش، بخشی از پول که به عنوان سپرده در بانک‌ها سپرده گذاری شده و تمام وجوهی که توسط بانک‌های تجاری در بانک مرکزی ذخیره شده، می‌شود.

اجزای پایه پولی چیست؟

به طور کلی پایه پولی را به دو طریق حساب می‌کنند، منابع و مصارف. مورد اول یعنی مصارف همان چیزی است که در بالا در خصوص آن توضیح دادیم و به پول‌های در دست مردم و ذخیره قانونی (یعنی همان پول بانک‌ها نزد بانک مرکزی) اشاره می‌کند. مورد دوم، یعنی روش منابع، چیزهای دیگری را نیز در بر می‌گیرد. در بالا اشاره کردیم که پایه پولی به ترازنامه بانک مرکزی ارتباط دارد. در واقع، هر عاملی که روی پایه پولی تاثیر می‌گذارد، از تغییر در ترازنامه بانک مرکزی ناشی شده است. در روش منابع، کافی است دارایی‌ها و بدهی‌های بانک مرکزی را بررسی کنیم.

پول در گردش چیست؟

پول در گردش یا به اصطلاح پول داغ، مقدار پولی است که با هدف کسب سود کوتاه مدت از یک بازار به بازار دیگری وارد می‌شود.

اهمیت بانک مرکزی در اقتصاد کشورها

همان طور که در بالا اشاره کردیم، با پیشرفت پول و گسترش اهمیت آن در جوامع مختلف، ارائه سازوکار برای کنترل آن روزبه‌روز مهمتر شد. بانک‌های مرکزی وظیفه دارند تا سیاست‌های پولی را در یک کشور دنبال کنند و به همین منظور تصمیماتی در مورد میزان عرضه یا انتشار پول، نرخ بهره و مواردی از این قبیل بگیرند. اهمیت بانک مرکزی کشورها در گرفتن چنین تصمیماتی است که روی زندگی افراد جامعه تاثیر می‌گذارد.

ضریب فزاینده پولی چیست؟

ضریب فزاینده پول در واقع میزان قدرت افزایش حجم نقدینگی در بازار است. این موضوع با یک مثال روشن‌تر می‌شود. فرض کنید شخص الف به مقدار 10 میلیون تومان در بانک سپرده گذاری می‌کند. بانک مرکزی به میزان 10 درصد از این پول را به عنوان ذخیره قانونی نگه می‌دارد. در نتیجه بانک تجاری می‌تواند 9 میلیون باقی مانده را به عنوان وام به کسانی که متقاضی هستند، پرداخت کند. دو مرتبه این فرد میزان 9 میلیون تومان را در بانک سپرده گذاری می‌کند. بانک 10 درصد از این مقدار را که معادل 900 هزار تومان است قفل می‌کند و بانک تجاری می‌تواند 8.1 میلیون باقی مانده را وام بدهد. این مراحل تکرارشونده، اثر ضریب فزاینده پول را نشان می‌دهد.

پایه پولی و پول پرقدرت

به بیان ساده پایه پولی یا به عبارت دیگر، پول پرقدرت، عبارت است از پولی که بانک مرکزی مستقیما آن را خلق می‌کند و به ترازنامه بانک مرکزی ارتباط پیدا می‌کند. مجموع پولی که در دست عموم در حال گردش است، به علاوه سپرده‌های موجود در بانک‌های تجاری که جزو ذخایر بانک مرکزی نگهداری می‌شوند، جزو پایه پولی به حساب می‌آیند. شاید برایتان این سوال پیش آمده باشد که چرا به پایه پولی، پول پرقدرت هم می‌گویند. دلیل آن این است که پولی که از این طریق ایجاد می‌شود و افزایش می‌یابد، با استفاده از سازوکارهای ضریب فزاینده پولی قادر به چند برابر کردن کل عرضه پول است. در مورد پول در دست مردم، این نکته مهم است که چون بانک مرکزی مسئول انتشار پول در کشور محسوب می‌شود، اسکناس و سکه در دست مردم جزو بدهی‌های بانک مرکزی است.

منابع پایه پولی

از گذشته تا امروز، بانک‌های مرکزی اقدام به ذخیره‌سازی طلا کرده‌اند و از آن به عنوان پشتوانه‌ای برای انتشار پول و نماد دارایی خود بهره برده‌اند. در حال حاضر بیشترین ذخیره طلا را آمریکا با 8133 تن در اختیار دارد و پس از آن آلمان، ایتالیا، فرانسه، روسیه و چین جای گرفته‌اند.

صرف نظر از طلا، موارد دیگری نیز جزو دارایی‌های بانک مرکزی به شمار می‌آیند که عبارتند از: میزان طلب بانک مرکزی از دولت، میزان طلب بانک مرکزی از بانک‌های تجاری و دارایی‌های فیزیکی این بانک و در نهایت ذخایر ارزی بانک مرکزی. هر گونه تغییری در این چهار مولفه باعث می‌شود پایه پولی افزایش یابد. شاید تا حالا شنیده باشید که دولت از بانک مرکزی قرض گرفته است. این اتفاق به معنی افزایش طلب‌های بانک مرکزی است که در نتیجه پایه پولی را رشد می‌دهد و می‌تواند تاثیرات منفی روی تورم و زندگی افراد جامعه داشته باشد.

مصارف پایه پولی

در طرف دیگر ترازنامه بانک مرکزی مصارف پایه پولی وجود دارد. مصارف پایه پولی شامل سپرده‌های قانونی بانک‌ها نزد بانک مرکزی، سپرده‌های دیداری بانک‌ها نزد بانک مرکزی و اسکناس و مسکوک در دست مردم است.

تفاوت پایه پولی و نقدینگی چیست؟

پایه پولی همان دارایی‌های خارجی و داخلی بانک مرکزی است. اما نقدینگی شامل پول و شبه پول می‌شود. به بیان ساده تر پایه پولی یعنی پولی که بانک مرکزی منتشر می‌کند و نقدینگی میزان پولی است که در سیستم اقتصادی در گردش است.

رابطه پایه پولی و تورم

با افزایش پایه پولی و ورود آن به اقتصاد، میزان نقدینگی بر اساس ضریب فزاینده افزایش پیدا می‌کند. با افزایش میزان نقدینگی تقاضا در سطح جامعه افزایش خواهد یافت و با افزایش تقاضا بر اساس علم اقتصاد، سطح عمومی قیمت کالا و خدمات افزایش پیدا می‌کند.

نحوه محاسبه پایه پولی چگونه است؟

پایه پولی (B) عبارت است از میزان اسکناس و مسکوک در جریان؛ یعنی اسکناس و مسکوک (N) منهای موجودی سکه و اسکناس (C1)به اضافه کل ذخایر سیستم بانکی نزد بانک مرکزی (TR) که شامل ذخایر قانونی یا ذخایر اضافی می شوند.

پایه پولی را از کجا می توان مشاهده کرد؟

این متغیر اقتصادی از مواردی است که عموم مردم چندان به آن توجه ندارند و در رسانه‌ها نیز به اندازه متغیرهایی مانند تورم و بیکاری منعکس نمی‌شوند. با این حال، اگر مایل باشید این متغیر و روند آن را بدانید می‌توانید با مراجعه به وبسایت بانک مرکزی ایران، آن را مورد بررسی قرار دهید.

تاثیر پایه پولی بر زندگی ما

رشد پایه پولی می‌تواند موجب افزایش چشمگیر عرضه کل پول شود. به همین دلیل نیز می‌تواند در صورتی که رشد بی‌رویه‌ای داشته باشد، موج عرضه پول را به راه انداخته و تورم خلق کند. این اتفاق حتی می‌تواند روی توان اعطای تسهیلات بانک‌ها تاثیر داشته باشد یا حتی بر اضافه برداشت بانک‌ها از بانک مرکزی نیز تاثیر بگذارد.

نحوه مدیریت پایه پولی کشور

برای مدیریت پایه پولی در کشور یک راه حل جامع وجود ندارد. اما صاحب نظران اقتصادی معمولا به سه روش اشاره می‌کنند.

نرخ بهره

تعیین سیاست پولی کشور بر عهده بانک مرکزی است. بانک مرکزی می‌تواند از ابزار نرخ بهره بر پایه پولی تاثیر بگذارد. برای کاهش پایه پولی بانک مرکزی می تواند نرخ بهره بانکی را افزایش دهد. از این طریق میزان تقاضا برای دریافت وام کاهش پیدا می‌کند. از سوی دیگر کاهش تقاضا برای وام، منجر به کاهش پایه پولی می‌شود.

عملیات بازار باز

علاوه بر تغییر نرخ بهره، بانک مرکزی از طریق اوراق قرضه نیز می‌تواند بر پایه پولی اثر بگذارد. برای کنترل پایه پولی بانک مرکزی از طریق خرید اوراق قرضه، پول بیشتری به بازار تزریق می‌کند و پایه پولی را افزایش می‌دهد. اما بانک مرکزی با فروش اوراق قرضه، می تواند پایه پولی را کاهش دهد.

نرخ ذخیره قانونی

نرخ ذخیره قانونی در پاه پولی بسیار تاثیر گذار است. اگر بانک مرکزی نرخ ذخیره قانونی را افزایش دهد، قدرت وام دهی بانک‌های تجاری را کاهش و پایه پولی نیز کم می‌شود. از سوی دیگر اگر بانک مرکزی نرخ ذخیره قانونی را کاهش دهد میزان وام دهی بانک‌ها افزایش و پولی پولی نیز افزایش پیدا می‌کند.